Hazinenin Kamulaştırma Suretiyle Taşınmaz Edinmesi
Kamulaştırma, kamu yararı düşüncesi ile bedeli karşılığında gerçek ve tüzel kişilerin mülkiyet haklarını ortadan kaldıran ve onu yapan kamu kurum ve kuruluşlarına ait kılan bir idari işlemdir (Güven & Esener, 2012). Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir (TC. Anayasası Md. 46).
Genel olarak kamulaştırma, özel mülkiyet altında bulunan gayrimenkul mallara, kamu yararı düşüncesiyle ve kamu kudretine dayanarak devlet veya diğer kamu tüzel kişileri tarafından bedeli verilmek koşuluyla el konulması anlamına gelir. Diğer bir ifadeyle kamulaştırma, idarenin yerine getirmekle yükümlü olduğu kamu hizmetinin gerektirdiği durumlarda (kamu yararının var olduğunun kabul edildiği hallerde), gayrimenkulün değerinin peşin verilmesi şartıyla (veyahut taksitler halinde), özel mülkiyete tabi gayrimenkule el koyabilme; o gayrimenkulü özel mülkiyet alanından çıkarıp kamu mülkiyetine intikal ettirebilme yetki ve uygulamasına “kamulaştırma” denilmektedir (Onar, 1966).
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda ayrıntıları ile ortaya konulan kamulaştırma işlemi sonucu Hazine mal edinebilmektedir. İdareler, kanunlarla ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli olan taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını; bedellerini nakden ve peşin olarak veya eşit taksitlerle ödemek suretiyle kamulaştırma yapabilmektedirler (2942 sayılı Kanun Md.3).
Cumhurbaşkanınca kabul olunan, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskan projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalarda, bir gerçek veya özel hukuk tüzelkişisine ödenecek kamulaştırma bedelinin o yıl Genel Bütçe Kanununda gösterilen miktarı, nakden ve peşin olarak ödenir. Bu miktar, kamulaştırma bedelinin altıda birinden az olamaz. Bu miktarın üstünde olan kamulaştırma bedelleri, peşin ödeme miktarından az olmamak ve en fazla beş yıl içinde faiziyle birlikte ödenmek üzere eşit taksitlere bağlanır. Taksitlere, peşin ödeme gününü takip eden günden itibaren, Devlet borçları için öngörülen en yüksek faiz haddi uygulanır (2942 sayılı Kanun Md.3).
Anayasamızda, “kamu yararı” başlığı altında ayrı bir düzenleme mevcuttur. Bu başlık altında “Kıyılardan yararlanma” (md.43), “Toprak mülkiyeti” (md.44), “Tarım, hayvancılık ve üretim alanlarında çalışanların korunması” (md.45), “Kamulaştırma” (md.46), maddeleri yer almaktadır (Saraç, 2019). Kamulaştırmada en önemli konu kamu yararıdır. Kamu yararını alacak ve onaylayacak kişi ve kurumlar, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda açıkça belirtilmiştir.
1. Kamu Yararı Verecek ve Onaylayacak Merciler
Büyük enerji ve sulama projeleri ile iskan projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalarda bakanlık, köy yararına kamulaştırmalarda köy ihtiyar kurulu, belediye yararına kamulaştırmalarda belediye encümeni, il özel idaresi yararına kamulaştırmalarda il daimi encümeni, devlet yararına kamulaştırmalarda il idare kurulu, Yükseköğretim Kurulu yararına kamulaştırmalarda Yükseköğretim Kurulu, üniversite, Türkiye Radyo – Televizyon Kurumu, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu yararına kamulaştırmalarda yönetim kurulları, aynı ilçe sınırları içinde birden çok köy ve belediye yararına kamulaştırmalarda ilçe idare kurulu, bir il sınırları içindeki birden çok ilçeye bağlı köyler ve belediyeler yararına kamulaştırmalarda il idare kurulu, ayrı illere bağlı birden çok kamu tüzelkişileri yararına kamulaştırmalarda Cumhurbaşkanı, birden çok il sınırları içindeki Devlet yararına kamulaştırmalarda Cumhurbaşkanı tarafından kamu yararı kararı alınır (2942 sayılı Kanun Md. 5).
Kamu yararı işlemlerinde köy ihtiyar kurulları ve belediye encümenleri kararları, ilçelerde kaymakamın, il merkezlerinde valinin, ilçe idare kurulları, il daimi encümenleri ve il idare kurulları kararları, valinin, üniversite yönetim kurulu kararları, rektörün, yükseköğretim Kurulu kararları, Kurul başkanının, Türkiye Radyo – Televizyon Kurumu yönetim kurulu kararları, genel müdürün, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yönetim Kurulu kararları, Yüksek Kurum Başkanının, kamu kurumları yönetim kurulu veya idare meclisleri veya yetkili idare organları kararları, denetimine bağlı oldukları bakanın, gerçek kişiler veya özel hukuk tüzelkişileri yararına; köy, belediye veya özel idarece verilen kararlar, valinin, onayı ile tamamlanır (2942 sayılı Kanun Md.6).
2. Satın Alma
İdarelerin, Kamulaştırma Kanuna göre, tapuda kayıtlı olan taşınmaz mallar hakkında yapacağı kamulaştırmalarda satın alma usulünü öncelikli olarak uygulamaları esastır. Yani rızaen işlemlerin tesis edilmesi önceliklidir. Satın alma usulünce edinilen satın alınan veya trampa edilen taşınmaz, kaynak veya irtifak hakkı, sahibinden kamulaştırma yolu ile alınmış sayılır ve bu şekilde yapılan kamulaştırmaya veya bedeline karşı itiraz davaları açılamaz.
3. Kamulaştırma Bedel Tespiti
Kamulaştırma Kanununa göre kamulaştırma bedeli takdirinde ilgili taşınmazın cins ve nevini, yüzölçümü, kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini, varsa vergi beyanını, kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini, arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net gelirini, arsalarda, kamulaştırılma gününden önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değerini, yapılarda, resmi birim fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payını, her bir ölçünün etkisi açıklanmak kaydıyla bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçüleri esas alarak belirler (2942 sayılı Kanun Md. 11).
Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da dikkate alarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kabul edilen değerleme standartlarına uygun, gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz malın değerini tespit ederler (2942 sayılı Kanun Md. 11).
Değerlemeye ilişkin konuyla ilgili uzman kişi, kurum veya kuruluşlardan da rapor alarak, gerektiğinde Sanayi ve Ticaret Odalarından ve mahalli emlak alım satım bürolarından alacağı bilgilerden de faydalanarak taşınmaz malın tahmini bedelini tespit etmek üzere kendi bünyesi içinden en az üç kişiden teşekkül eden bir veya birden fazla kıymet takdir komisyonunu görevlendirir. Ayrıca idare, tahmin edilen bedel üzerinden pazarlıkla satın alma ve trampa işlemlerini yürütmek ve sonuçlandırmak üzere kendi bünyesi içinden en az üç kişiden teşekkül eden bir veya birden fazla uzlaşma komisyonunu görevlendirir (2942 sayılı Kanun Md.10). Tespit edilen bedeller resmi taahhütlü yazıyla malike bildirilir ve süreç 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun ilgili hükümlerince neticelendirilir.
Kaynakça
2942 sayılı Kanun Md. 11.
2942 sayılı Kanun Md. 5.
2942 sayılı Kanun Md.10.
2942 sayılı Kanun Md.3.
2942 sayılı Kanun Md.6.
Güven, K., & Esener, T. (2012). Eşya Hukuku. Ankara: Yetkin.
Onar, S. S. (1966). İdare Hukukunun Umumi Esasları.
Saraç, O. (2019). Kamu Yararı Kavramı. 07 17, 2024 tarihinde https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2019/09/O.-SARAC-2.pdf adresinden alındı
- Anayasası Md. 46.
