Kıyı Alanlarının Planlaması
Mekânsal planlama, bölgesel ölçekten kentsel ölçeğe, hatta mahalle düzeyine uzanan bir yelpazede mekânın hangi ekonomik, sosyal, siyasal, fiziksel ve kültürel değişkenlerin etkisiyle geliştiğini, dönüştüğünü irdeleyen ve gelişme stratejileri üreten bir alandır. Konu kıyı alanları olduğunda ise aynı çok boyutluluk geçerli olmakta ve suyun varlığı bir yandan mekânı zenginleştirmekte bir yandan ise mekânın ele alınma biçimini karmaşıklaştırmaktadır (Gedikli, 2011). Bu karmaşıklık ve multi disipliner alan olan kıyı alanlarının planlamasını zorlaştırmaktadır.
Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğinin 4’üncü maddesinde, bütünleşik kıyı alanları planı, kıyıları, etkileşim alanı ile birlikte tüm sektörel faaliyet ve planları, sosyal ve ekonomik konuları da içerecek şekilde bütünleşik bir yaklaşımla ele alan; kıyı alanlarındaki fonksiyon ve faaliyetler ile kıyı alanlarına yönelik hedefler arasındaki uyumu sağlayan; sürdürülebilir gelişme ilkesi doğrultusunda kıyı ekosisteminin korunmasını ve doğal kaynakların kullanımını gözeten; ulaşım türleri ile ilgili kıyıda yapılması gerekli altyapı tesislerini içeren; koruma ve kullanma dengesini sağlayacak biçimde mekânsal hedef, strateji ve eylem önerilerini ve yönetim planını kapsayan, 1/25.000 veya 1/50.000 ölçekte şematik ve grafik planlama diline uygun, plan paftası ve planlama raporu ile bütün olarak stratejik planlama yaklaşımı çerçevesinde ilgili kurum ve kuruluşlar ile işbirliği içinde hazırlanan plan, olarak tanımlanmıştır.
Tanımdan da anlaşılacağı üzere BKAP, uygulama planı öncesi yapılan ve imar planında kıyıda beklenilen talepleri yönlendirmek, kıyı alanlarında uyumlu ve dengeli bir sektörel dağılım sağlamak için hazırlandığını söylemek yanlış olmayacaktır.
Kıyıyı planlamak ve yönetmek kavramları, bazı akademik çalışmalarda ve yasal düzenlemelerde birlikte kullanılmış, yönetim ve planlama kavramları, kıyı analizlerinde iç içe geçmiştir. 14.06.2014 tarihinde yürürlüğe giren Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliğiyle, bütünleşik kıyı alanları planı tanımı, yasal literatüre girmiştir. Bütünleşik kıyı alanları planı tanımına bakıldığında mekânsal planlama kademesinde yer alan bir plan olarak algılanmaktadır. Fakat ilgili Yönetmelikte, bütünleşik kıyı alanları planının, mekânsal planlama kademesinde yer almadığı, kıyı ve etkileşim alanına özgü stratejik yaklaşımla hazırlanan ve imar planlarını yönlendiren bir plan olduğu (MPYY Md.6), belirtilmiştir. Bu ifade, bütünleşik kıyı alanları planını, bir plan olmaktan çıkarıp, plan öncesi kullanılan bir araştırma ve planlama raporu haline getirmektedir.
Kıyı kenar çizgisinden 100 metre sonra gelen sahil şeridinin kara tarafındaki alanlara ilişkin planlama süreci, 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında yürütülmektedir. Bu nedenle, dolgu alanı, kıyı alanı ve sahil şeridi alanları yani Kıyı Kanuna tabi alanlar kara tarafının devamı niteliğinde olmasına rağmen birbirinden bağımsız, ayrık ve kopuk bir biçimde planlanmaktadır (Gülbitti & Özüduru, 2020). Kara ve deniz alanlarının birbirinden kopuk ve bağımsız planlanması bir yönetim meselesidir.
Kıyı alanlarını planlama, kıyı alanlarının parçalarının genel kullanış biçimlerinin, büyüklüğünün, kıyı bölge tiplerinin, kentsel, sosyal ve teknik altyapı alanlarının ve yapılaşma koşullarının belirlendiği planlar olarak tanımlanabilir. Kıyı yönetimi ise çok geniş bir kavram olup kıyının plandan önce ve plandan sonra kıyı alanlarını korumayı, izlemeyi, denetlemeyi ve tasarruf etmeyi içine alan genel bir kavramdır.
Türkiye’de farklı özellik ve ölçeklerde çok sayıda kıyı planlama çalışmaları yapılmaktadır. Bu çalışmaları, arazi kullanım ve yapılaşmaya yön veren mekânsal planlama ile stratejik planlama olarak iki farklı grupta ele almak mümkündür. Kıyı alanları ile ilgili olarak imar planları ve çevre düzeni planları, mekânsal planlama çalışmalarını, bütünleşik kıyı alanı yönetimi ve planlaması ise stratejik planlama çalışmalarını oluşturmaktadır (Gülbitti & Özüduru, 2020).
Kıyı planlamasında mülkiyet konusu ise planlamada fiziki verilerin önünde vazgeçilmez önemde bir veridir. İmar planlarının sağlıklı bir biçimde uygulanabilmeleri için bunların toprakla ilişkilerinin iyi biçimde kurulması, plan öncesi mülkiyet durumları ile plan kararları doğrultusunda oluşturulacak mülkiyet durumlarının açığa kavuşturulmaları gerekmektedir (Hanedan, 1996). Kıyı alanlarının planlamasında mülkiyet konusu, kıyı planlamasının en önemli konuları arasında yer almaktadır.
Kıyı alanları, büyük ekonomik ve sosyal değere sahiptir. Kıyı, devletlerin, ekonomik yönden bir anlamda lokomotifidir. Bu alan, aynı zamanda toplum için bir yaşam alanıdır. Bu sebeple, kıyının bir zenginlik olduğu anlayışı içerisinde kıyının korunması, dengeli ve sürdürülebilir şekilde planlanması, kıyı yönetiminin bütünlüğü için önemlidir.
Planlama noktasında temel sorunlardan bir diğeri ise kıyının konumsal olarak bilinmemesidir. Planlanacak kıyı alanın, konumsal olarak bilinmemekle beraber ekolojik ve biyoçeşitlilik olarak yapısının bilinmemesi, ihtiyaç ve kapasite analizlerinin yapılmaması, plana esas oluşturacak bilgi ve verilerin toplanmaması, talebe bağlı gelişen tasarruflara ilişkin plan yapılması, planlama işleminin amaç ve hedeflerinin ortaya koyulmaması gibi meseleler, kıyının planlama noktasında meselelerin önemli bir kısmını oluşturmaktadır.
Kıyı kenar çizgisinin deniz tarafındaki alanları planlamak, kıyı kenar çizgisinin kara tarafını planlamaktan daha karmaşıktır. Kıyı alanları hem deniz hem de kara alanları ile ilgili tüm konuları içermektedir. Kara ve deniz alanları fiziksel olarak birbirinden ayrılamaz nitelikte alanlardır. Kıyı alanlarının planlamada fiziksel ve ekolojik süreçlerin doğru okunmaması yine yönetimin konusudur.
Kaynakça
Gedikli, B. (2011). Kıyıyı Yaşamak, Kıyıyı Planlamak, 7. Kıyı Mühendisliği Sempozyumu, Sy. 23-33.
Gülbitti, M., & Özüduru, B. (2020). Türkiye’deki Bütünleşik Kıyı Alanları Yönetimi Süreçlerinin StratejikMekansal Planlama Süreçleri ile İlişkili Olarak Değerlendirilmesi. Planlama Dergisi, 36-53.
Hanedan, Ş. (1996). Türkiye’de Harita – Kadastro Çalışmaları ile Mülkiyet Yapısının Şehir Planlama İle İlişkisi. İstanbul: İTÜ, FBE.
MPYY Md.6. 14.06.2014: Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği.
